Strefy LGBT+. Sztuka queerowa w czasach dobrej zmiany

Sympozjum o queerowym wystawiennictwie stanowi rozwinięcie i uzupełnienie wystawy „Strefy LGBT+ | sztuka queerowa w czasach dobrej zmiany” (zespół kuratorski: Tomek Pawłowski-Jarmołajew, Gabi Skrzypczak), prezentowanej latem 2025 roku w Galerii i Pawilonie. Wystawa ta stanowiła pierwszą od wielu lat instytucjonalną próbę szerokiej prezentacji sztuki queerowej w Polsce, skupiając się na latach 2015–2023. Zarówno pod kątem wpływu sytuacji społeczno-politycznej na twórczość osób artystycznych LGBT+, jak również przemian i przewartościowań, jakie dokonały się w tym czasie w polu queerowej sztuki, teorii oraz aktywizmu.

W ramach sympozjum chcemy przyjrzeć się praktykom kuratorskim i projektom wystawienniczym, które w badanym przez nas okresie wyłoniły się i rozwijały w różnych częściach Polski. Naszym celem jest wspólna refleksja nad tym, jakie modele współpracy i wsparcia pozwalały tworzyć przestrzenie dla queerowych głosów i wrażliwości. W jaki sposób galerie, wystawy i efemeryczne wydarzenia funkcjonowały jako platformy samoorganizacji, gesty protestu czy też narzędzia instytucjonalizowania queerowych praktyk. Co oznacza queerowa wrażliwość w kontekście praktyk kuratorskich i wystawiennictwa – i jak manifestuje się ona w praktyce.

Wydarzenie obejmować będzie prezentacje case studies zaproszonych osób kuratorskich: Mai Demskiej, Tarasa Gembika, Michała Grzegorzka i Waldemara Tatarczuka, panel podsumowujący wystąpienia moderowany przez Zo Reznik oraz wykład performatywny kolektywu KEM. Prezentacje i dyskusja panelowa posłużą jako narzędzie mapowania queerowej topografii wystaw w Polsce – praktyk rozwijanych na przecięciu sztuki i aktywizmu, intymności i polityki, instytucji i samoorganizacji.

11.00 – 15.00
Panel ekspercki i dyskusja | GaMA
Maja Demska, Michał Grzegorzek, Zofia Reznik, Gabi Skrzypczak, Waldemar Tatarczuk

18.00 – 19.30
Wykład kolektywu Kem | Pawilon
Stefa Gosiewsk, Ola Knychalska

W sierpniu 2015 roku z placu Zbawiciela w Warszawie zniknęła na dobre Tęcza Julity Wójcik. Wielokrotnie podpalana i rekonstruowana instalacja, która w założeniu miała być uniwersalnym symbolem otwartości i przymierza, stała się – wbrew woli autorki – soczewką wojny kulturowej i polaryzacji polskiego społeczeństwa. Zaraz po tym władzę przejmuje tak zwany obóz dobrej zmiany, którego rządy znacząco wpłynęły na kształt debaty publicznej i przyczyniły się do pogłębienia napięć społecznych. Nowy porządek objął również politykę historyczną i kulturalną, nie omijając instytucji sztuki, które coraz częściej stawały się areną walki o symbole i narracje. Wystawa Strefy LGBT+. Sztuka queerowa w czasach dobrej zmiany prezentuje twórczość queerowych osób artystycznych wobec przemian społecznych, kulturowych i politycznych ostatniej dekady.

Tytuł wystawy nawiązuje do kontrowersyjnych stref wolnych od LGBT – powstałych na mocy uchwał przyjmowanych przez samorządy w latach 2019–2020 – które objęły niemal jedną trzecią terytorium kraju. Był to moment kulminacyjny populistycznej, dehumanizującej kampanii napędzanej przez media publiczne, polityków i przedstawicieli Kościoła katolickiego. To czas nie tylko pogarszających się warunków życia i spadku poczucia bezpieczeństwa społeczności LGBT+ w Polsce, ale także – co równie istotne – intensywnej, solidarnej walki o prawa człowieka oraz kulturowej i generacyjnej zmiany. Idąc tym tropem, „dobrą zmianę” traktujemy już nie tylko jako symbol homo-, trans- i queerfobicznej kampanii politycznej, ale również jako impuls, który doprowadził do stworzenia narzędzi i struktur wspierających queerową walkę o przetrwanie i godność.

Dotyczy to zarówno rozwoju nowych form aktywizmu i radykalnego protestu, jak i przewartościowań w obszarze dyskursu na temat płci i orientacji seksualnej. Na ulice wychodzą już nie tylko największe miasta – marsze i parady równości zaczynają być organizowane również w mniejszych miejscowościach i ośrodkach. Pokazuje to, że queer jest wszędzie, nawet na wsiach. Reprezentację zyskują kolejne tożsamości „mniejszości w mniejszości”, takie jak osoby trans i niebinarne, które rozszczelniają status quo ustanowione przez gejowską hegemonię. Coraz więcej się mówi o inkluzywnym języku, tworzeniu bezpieczniejszych przestrzeni czy o zdrowiu psychicznym.

Wspomniane zjawiska wpłynęły także na rozkwit sztuki queerowej, przenikając się z działalnością osób artystycznych LGBT+, które często były zaangażowane w działania aktywistyczne i badawcze. Protest stawał się miejscem prezentacji sztuki, a wystawa – protestem. Ograniczony dostęp do publicznych instytucji doprowadził do oddolnego tworzenia alternatywnego obiegu dla sztuki i myśli queerowej. Nowo powstałe kolektywy, projekty oddolne i przestrzenie klubowe stały się schronieniem dla praktyki i sztuki LGBT+, przejmując na siebie zadania dotąd realizowane przez instytucje kultury. Queer wchodził w szczeliny, wciskał się tam, gdzie nikt go nie chciał, i kruszył od środka skostniałą heteronormę. Nie był fanaberią z Zachodu, jak próbowali go określać konserwatywni politycy. To, że obecnie mogą wybrzmiewać głosy mówiące o „modzie na queer”, okupione zostało nieustanną walką o widoczność i przestrzeń – tworzeniem własnych, autonomicznych „stref” funkcjonujących na swoich zasadach.

Wystawa Strefy LGBT+. Sztuka queerowa w czasach dobrej zmiany odziana jest w historiograficzny kostium, by przyjrzeć się nie tak odległej przeszłości z pewnego dystansu. Zaproponowane przez nas strefy tematyczne w przewrotny sposób mapują wspomniane wyżej zjawiska i postawy artystyczne. Kronika ukazuje postawy w sztuce bezpośrednio związane z oporem i reakcją na systemową przemoc – od „pracy u podstaw” polegającej na tworzeniu alternatywnych obiegów sztuki i wiedzy po działania na styku sztuki i aktywizmu. Stodoła jest manifestem przechwytywania historii i symboli narodowych – w duchu zwrotu ludowego rozszczelnia narracje i wprowadza głosy z marginesu. Komnata stała się miejscem afirmacji queerowych ciał i tożsamości, które samym swoim istnieniem naruszają zastane normy. Ostatnią ze stref jest Strefa ruchu – program performansów, oprowadzań, wydarzeń i interwencji, które odbywać się będą w Pawilonie, w przestrzeni ekspozycji oraz na ulicach Poznania, stanowiąc platformę dla praktyk performatywnych, dragu i dyskusji.

Zwracając uwagę na to, w jaki sposób zmiany w życiu politycznym i instytucjach wpływały na praktyki artystyczne, jak artystki reagują na społeczne napięcia i opresję oraz jakie narracje o doświadczeniu osób LGBT+ wyłaniają się z ich prac, wystawa ukazuje panoramę odmieńczych/nienormatywnych strategii, głosów i tożsamości. Queerowa duma w tym przypadku to jednocześnie forma protestu i święto różnorodności. Pod tym parasolem mieszczą się więc zarówno polityczne manifesty niezgody, próby przepisywania oficjalnych narracji historycznych, jak i frywolne gesty w duchu kampowej przesady czy alternatywne wizje wspólnoty.

Gabi Skrzypczak, Tomek Pawłowski-Jarmołajew

zespół kuratorski: Tomek Pawłowski-Jarmołajew, Gabi Skrzypczak
kurator programu performatywnego: Andrzej Pakuła
architektura wystawy: Billy Morgan
projekt graficzny: Maciej Bychowski
konsultacje merytoryczne: Michał Grzegorzek

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury